Mtandao #1 kwa Afya ya Mama na Mtoto

Address:

P. O. Box 38995, Dar es Salaam, Tanzania

Dalili hatari kipindi cha ujauzito ambazo si za kupuuzia

Hata kama umesoma sana na kuongea na wazazi mbalimbali kuhusu dalili mbali mbali kipindi cha ujauzito, bado itatokea baadhi ya wakati ambapo utakuwa huna uhakika kama unavyojisikia ni kawaida au la.
Dalili zifuatazo ni muhimu kuzipa uzito wake na kuzifuatilia kwa makini. Kama ukizipata dalili hizi ni vyema kuwasiliana na mkunga, daktari wako au kituo cha kliniki ya wajawazito haraka iwezekanavyo.

Nina maumivu tumbo la kati

Maumivu makali au vichomi katikati au juu kidogo ya tumbo, ikiambatana na kchefuchefu na kutapika, inaweza kumaanisha kitu kimoja kati ya vifuatavyo. Unaweza ukawa na:

  • Kuvimbiwa kulikopitiliza
  • Kiungulia
  • Tumbo kuchafuka

Kama upo kwenye miezi mitatu hadi sita ya ujauzitowako, hii inawezza kumaanisha presha mimba ya awali. Hii ni dalili hatari na itahitaji matibabu ya haraka.

Nina maumivu ya tumbo ka chini

Maumivu makali upande mmoja au pande zote kwenye tumbo lako la chini yanahitaji uchunguzi kugundua kama sio kitu cha kushtua.

Kwa kiwango cha chini kabisa inaweza pia ikawa ni dalili za:

  • Mimba nje ya mji wa mimba
  • Mimba kutoka
  • Uchungu uliowahi
  • Uvimbe kwenye kizazi – uliovunjika na kuanza kuvuja damu kwa ndani yake.
  • Kuachia kwa kondo la nyuma (placenta)

Nina homa

Kama una homa na una jotoridi zaidi ya digrii 37.5c, na bila dalili za mafua, ni vyema kumuona daktari ndani ya siku hiyo hiyo.

Kama jotoridi ni zaidi ya nyuzi joto 39c wasiliana au fika kwa daktari wakati huo huo bila kusubiri. Inawezekana umepata maambukizi. Daktari wako atakuandikia dawa za kupambana na bakteria na kushauri upate mapumziko. Kama nyuzi joto za mwili wako zitapanda zaidi ya nyuzi joto 39 kwa muda mrefu itamuathiri mtoto wako tumboni.

Ninaona maruerue (mbili mbili) na nyota nyota

Muone daktari haraka kama, katika miiezi mitatu hadi sita ya ujauzito wako, kuona kwako kunapata shida ya:

  • Kuona mbili mbili
  • Kuona ukungu
  • Kuona giza
  •  Kuona nyota nyota

Matatizo haya kwenye mfumo wa kuona yanaweza yakawa ni dalili za presha mimba ya awali (Pre-eclampsia)

Mikono na miguu yangu imevimba

Kuvimba au kuumuka (oedema) kwenye mikono, uso, macho ni kawaida mwishoni mwa ujauzito. Mara nyingi sio kitu cha kuleta wasiwasi. Lakini kama kuvimba huku ni kukubwa na kumetokea ghafla, kukiambatana na kichwa kuuma na matatizo ya kuona kwako, inawezekana ukawa na presha mimba ya awali (pre-eclampsia). Kama utaona dalili yoyote kati ya hizi wasiliana na daktari bila kuchelewa.

Nina maumivu makali ya kichwa yasiyopungua

Kama maumivu makali ya kichwa yanaendelea kwa masaa mawili hadi matatu, na pia una matatizo ya kuona kwako na kuvimba sana kwa mwili wako, inawezekana ukawa na presha mimba ya awali (pre-eclampsia). Kama presha mimba ya awali ikitokea, mara nyingi huwa ni katika nusu ya mwisho ya ujauzito wako au punde tu baada ya kujifungua.

Ninavuja damu ukeni

Matone au kutokwa na damu kidogo bila maumivu ni kawaida kipindi cha mwanzo cha ujauzito. Inawezekana ni kuvuja kwa damu kunakosababishwa na zile homoni zinazouongoza mzunguko wako wa hedhi ziliendelea kutolewa kwa nguvu ya ziada na kusababisha kuvuja kwa damu kidogo.
Usiwe na wasiwasi kuhusu aina hii ya kutokwa damu, kwani hali hii huondoka yenyewe na si rahisi kumdhuru mtoto wako.
Pamoja na hilo, ni vyema kuwasiliana na mkunga au daktari wako kama utapata kutokwa na damu ukeni katika hatua yoyote ya ujauzito wako. Inaweza ikawa inamaanisha kuna tatizo kubwa kwenye ujauzito wako kama:

  • Kutoka damu tofauti na ilivyo kawaida kwa hedhi yako, inaweza ikawa nyepesi zaidi na nyeusi zaidi kuliko kawaida. Hili pamoja na maumivu makali ya muda mrefu upande mmoja wat umbo lako inaweza ikawa ni dalili ya mimba nje ya mji wa mimba.
  • Kutokwa kwa damu kwingi, ikiungana na maumivu ya muda mrefu ya mgongo au tumbo la chini inaweza kuwa ni dalili ya kutoka kwa mimba.
  • Kutoka kwa damu kwa ghafla kusiko ambatana na maumivu yoyote.

Imepitiwa: April 2017

Kupevuka kwa yai – Ovulation

Ovulation (Kupevuka kwa yai)

Fahamu Ovulation (kupevuka kwa yai ni nini), na namna ya kutambua siku zinazohusika nayo.

Ovulation ni nini?

Ovulation (kupevuka kwa yai) ni pale yai moja au zaidi yanaachiwa kutoka kwenye moja ya ovari(mifuko ya mayai) yako. Hii hutokea karibia na mwishoni mwa muda ambao una uwezo wa kupata mimba katikati ya mzunguko wako wa hedhi.
Kila mwezi, kati ya mayai 15 hadi 20 yanakua ndani ya ovari zako. Yai lililokua zaidi hutolewa na kusukumwa kwenye mirija yako ya uzazi (fallopian tubes) inayounganisha ovari zako na tumbo lako la uzazi. Mifuko yako ya uzazi sio kwamba inapokezana kutoa yai kila mwezi. Hili hutokea bila mpangilio maalumu.

Lini nipo kwenye uwezo wa kupata mimba?

Ili kupata ujauzito kwa njia ya kawaida, moja ya yai na mbegu kutoka kwa mwenza wako lazima vikutane kwenye mirija yako ya uzazi. Yai lako haliwezi kuwa hai kwa zaidi ya saa 24 baada ya kuwa kwenye ovulation. Kwa hiyo kukutana kwa yai na mbegu lazima kutokee ndani ya muda huu.
Kwa upande mwingine, mbegu za mwanaume huweza kuwa hai hadi kufikia siku saba. Wataishi kwa raha tuu kwenye uke, mfuko wa mimba, au kwenye mirija ya uzazi kwa muda wote huu.
Hii inamaanisha, sio lazima uhesabu muda sahihi kabisa ukiwa unaovuleti kuweza kupata ujauzito. Ki uhalisia una jumla ya siku sita kwenye mzunguko wako ambazo unaweza ukashika mimba. Kwa hiyo kama ukifanya ngono katika kipindi hiki, yai lako lililopevuka tayari linaweza likakutana na mbegu yenye afya na kuchavushwa.

Ni wakati gani Ovulation inatokea?

Ovulation mara nyingi hutokea kati ya siku 12 hadi 14 kabla ya hedhi kuanza. Hii ni wastani tu wa makadirio, hivyo inaweza ikawa ni siku chache kabla au baada.

Kwa mfano, tuseme una mzunguko wa kawaida wa hedhi wa siku 28. Hesabu siku ya kwanza ya kuona hedhi yako kama siku ya kwanza. Siku za wewe kuweza kupata mimba ni kati ya siku ya 10 hadi ya 15.

Vilevile, wanawake wengi wana mizunguko inayotofautiana. Ovulation inaweza kutokea wiki moja kabla au baada kutoka mwezi mmoja hadi mwingine.

Zipi ni dalili za Ovulation?

Utaanza kuziona dalili za kuwa kwenye ovulation karibu siku tano kabla ya kuovulate. Kujaribu kuelewa mzunguko wako kwa kutumia tarehe za mzunguko wako pekee haitakupa majibu sahihi. Hii ndio maana kuwa na uwezo wa kugundua dalili za mwili wako kipindi upo kwenye ovulation na una uwezo wa kupata ujauzito ni muhimu.
Dalili kuu na viashiria vya ovulation vinajumuisha:

• Mabadiliko ya ute kwenye mlango wa uzazi
• Kuongezeka joto la mwili
• Maumivu ya tumbo
• Maumivu ya maziwa yanapoguswa
• Kuwa na hamu ya mapenzi kuliko kawaida

Mabadiliko ya ute kwenye mlango wa uzazi
Ute wa mlango wa uzazi ni ute ute unauouna kwenye chupi au kwennye “toilet paper” unapokwenda kukojoa.
Mabadiliko ya ute wa mlango wa uzazi ni alama ya kuwa upo kwenye dirisha la kuweza kupata mimba. Baada ya hedhi kuisha ute wa mlango wako wa kizazi huongezeka kwa ujazo na hubadilika pia hali yake.

Mabadiliko haya yanaendana na kuongezeka kwa kiwango cha homoni ya “Oestrogen” kwenye mwili wako. Pia inaonesha umekaribia kuovulate.

Utakuwa zaidi kwenye uwezo wa kupata mimba kama ute ute ule unakuwa kama hauna rangi (clear), unateleza sana na unavutika. Utafanana kama sehemu nyeupe ya yai ukilivunja. Huu ute ute huzisaidia mbegu kuwa na spidi zaidi wakati zinaogelea kuelekea kwenye mfuko wako wa kizazi. Huilisha na kuilinda mbegu inapokuwa inasafiri kuelekea kwenye mirija yako ya uzazi (fallopian tubes) kukutana na yai lako.

Angalia mkusanyo wa picha zetu kutambua Jinsi ute wa mlano wa kizazi unavyoonekana.

Maumivu ya tumbo
Mwanamke mmoja kati ya watano huwa anasikia kitu kinaendelea kwenye mifuko yao ya mayai (ovaries) wakati wa kipindi cha ovulation. Hii inaweza ikatokea kama maumivu madogo madogo au maumivu yanayovuta na kuachia.
Kama ukizihisi dalili hizi katika kipindi kilekile kila mwezi, angalia ute ute wa mlango wako wa kizazi. Maumivu ya kipindi cha ovulation yanaweza yakawa ni njia ya kukuwezesha kutambua kuwa una uwezo wa kupata ujauzito.

Hisia za mapenzi
Hisia za mapenzi, kuwa muongeaji zaidi au kujitongozesha zinaweza kuwa ni dalili pia kuwa upo kwenye ovulation.
Unaweza ukaona hamu yako ya ngono ipo juu kabisa kipindi hiki. Unaweza ukatambua kwamba mwenza wako anakuwa karibu zaidi na matokeo yake anakupa umakini zaidi. Hili lina ushahidi wa kidaktari!
Unaweza usitambue, ila unaweza ukawa unaonesha dalili nyingine ukiwa kwenye siku za kuweza kupata mimba. Kumbuka mizunguko yako ya hedhi ya nyuma na unaweza ukakumbuka yafuatayo kutokea:

• Kuonekana na kujisikia vizuri: una uwezekano wa kujihisi una mvuto zaidi kimuonekano kadiri unavyokaribia ovulation. Unaweza ukawa unavutiwa na wengine zaidi pia katika kipindi hiki. Bila kutambua kwa mfano unaweza ukajikuta umechagua nguo zinazokuvutia na kuvutia wengine zaidi kimapenzi kwenye kipindi hiki.
• Manukato ya mwanamke: unanukia vizuri katika kipindi hiki. Harufu ya mwili wako ni nzuri na inavutia kimapenzi wanaume katika kipindi hiki. Unaweza ukahisi hakuna mtu yoyote anatambua upo kwenye ovulation, lakini harufu hizi zinaweza zikatoa siri.

Nitawezaje kuongeza uwezo wangu wa kupata mimba?

Jaribu kufanya ngono kila baada ya siku mbili au tatu. Mbegu zenye uogeleaji mzuri zitakuwa sehemu husika siku yoyote ukiwa kwenye ovulation. Ngono ya mara kwa mara kwenye mzunguko wako wote inakupa uwezo mkubwa wa kushika ujauzito.

Kufanya ngono wakati mlango wa kizazi chako una ute, unateleza na upo kwenye hali ya kuzipokea mbegu itaongeza uwezo wako wa kupata ujauzito. Kwa wapenzi wenye uzazi salama, wana uwezo kati ya asilimia 20 hadi 25 wa kupata ujauzito kwa kila mzunguko wa hedhi.

Zaidi ya asilimia 80 ya wanawake chini ya miaka 40 ambao hufanya ngono kwa kawaida bila kutumia uzazi wa mpango hupata mimba kila mwaka. Zaidi ya asilimia 90 ya wenza wapya hupata ujauzito ndani ya miaka miwili.

Imepitiwa: Aprili 2017.

Zifahamu aina mbalimbali za uzazi wa mpango

Uzazi wa mpango ni nini?

Uzazi wa mpango ni maamuzi ya hiari ya mtu au wenza juu ya ni wakati gani waanze kuzaa, watoto wangapi wazae, wapishane kwa umri gani na lini waache kuzaa.

Uzazi wa mpango una faida gani?

Pamoja na kumuwezesha mama na mtoto kuwa na afya njema, uzazi wa mpango una faida nyingi kwa wanawake, wanaume, watoto, familia na jamii kwa ujumla: • Unamsaidia mama kurudi katika hali yake ya zamani ambayo ilisumbuliwa na hali ya ujauzito, uchungu na kujifungua, mama atakuwa mwenye nguvu, afya nzuri na mchangamfu. Na pia atakuwa na muda mzuri wa kurudisha afya yake kabla ya kupata ujauzito mwingine. • Unamuwezesha kuhudumia familia yake vizuri na kuwa na maisha bora. Utakuwa na muda, fedha na mahitaji muhimu kwa familia yako kama chakula, mavazi, elimu, mapenzi na huduma zote muhimu. • Mama anapata muda wa kutosha wakujishughulisha na mambo mengine ya kiuchumi na kimaendeleo kwa ajili ya familia na jamii kwa ujumla. • Mama na baba wanapata muda mzuri wa kujishughulisha zaidi na mambo na mahitaji yao binafsi. • Unasaidia kukuza uchumi na maendeleo ya nchi.

Nani anapaswa kutumia uzazi wa mpango?

Yoyote mwenye umri wa kuzaa au anatarajia kufikia umri huo anapaswa kufikiria kuhusu uzazi wa mpango. Uzazi wa mpango ni muhimu kwa: • Wanawake na wanaume • Watu walioa na kuolewa au ambao hawajaoa wala kuolewa • Watu wenye watoto au bado hawajapata watoto.

Ni wakati gani mtu atumie uzazi wa mpango?

Umri sahihi wa kuanza kutumia uzazi wa mpango ni kuanzia miaka ishirini (20) na thelathini na tano(35). Ujauzito ni hatari kwa mama na mtoto endapo mama atajifungua chini ya umri wa miaka ishirini (20) au zaidi ya miaka thelathini na tano (35) vilevile ni hatari kwa mama atakaejifungua zaidi ya watoto wane au hasipowapishanisha watoto. Wenza wanatakiwa kusubiri angalau miaka miwili kabla ya kupata mtoto mwingine pia wafikirie kutumia njia za kisasa za uzazi wa mpango wakati wote ambao hawajapanga kupata mtoto.

Njia za uzazi wa mpango ni zipi?

Kuna njia nyingi za uzazi wa mpango ambazo zinaweza kutumiwa na mtu au wenza waweze kusubiri, kuchelewesha, au kupunguza idadi ya watoto watakaowazaa. Zipo njia za mda mfupi, mda mrefu na za kudumu.

• Njia za muda mfupi:

Hizi ni njia za kisasa za uzazi wa mpango ambazo unaweza kuzibadilisha. Unaweza kupata ujauzito pindi utakapoacha kuzitumia. Njia hizi ni nzuri kwa mama anayetaka kupata ujauzito baada ya miaka miwili baada ya kujifungua. Nazo ni: –
Njia ya vichecheo
Njia hizi zina vichocheo ni sawa na vichocheo vya kawaida vilivyomo kwenye mwili wa mwanamke. Njia ya vidonge
Vidonge hivi hutumiwa na wanawake kila siku.

Njia ya sindano
Mama huchoma sindano kila baada ya miezi mitatu (3).
Njia ya dharura ya vidonge vya uzazi wa mpango
Humezwa na mama ili kuzuwia kupata mimba kwa mama aliyetenda ngono bila kutumia kinga yeyote. Hivi vinaweza kuzuwia mimba hadi siku tano baada ya kujamiana.

Njia za Kizuizi
Kondom za kike na kiume. Ni muhimu kutumia ipasavyo kila unapofanya ngono. Hii ni njia ya pekee ambayo pia inazuia maambukizi ya VVU na magonjwa ya zinaa.

Njia za asili
Kukosa hedhi kwa kunyonyesha mfululizo
Hii ni njia ya asili ambayo inatokea kwa mwanamke anayenyonyesha na ni ya kuaminika zaidi wakati mama huyo bado hajaanza kuona siku zake za hedhi na ili hayo yote yatokee ni lazima mama awe anamnyonyesha mwanae mara kwa mara usiku na mchana na Mtoto awe na umri chini ya miezi sita (6).
Elimu ya kujua siku za hatari uzazi
Hii inawezekana ikiwa mama anaufahamu mzunguko wake mzima wa siku zake za hedhi na kujua ni zipi siku za hatari za kushika mimba. Yeye na mwenza wanatakiwa kuacha kabisa kufanya ngono siku hizo za hatari.
Kukojoa nje
Hii inafanywa na mwanamume wakati wa tendo la ndoa ambapo humwaga shahawa zake nje ya uke.

• Njia za muda mrefu:

Hizi ni njia ambazo pia zinaweza kurudiwa. Unaweza kupata ujauzito mara utakapoacha kuzitumia. Hizi ni nzuri ikiwa unataka kusubiri zaidi ya miaka miwili kabla ya kupata mtoto mwingine.

Njia ya vipandikizi
Hiki ni kijiti cha plastik anachowekewa mwanamke chini ya ngozi kwenye mkono wake kinaweza kuwa kimoja au viwili. Hivi huzuia mwanamke asipate ujauzito kwa muda kati ya miaka 3 hadi 5 kutegemea na aina ya vipandikizi alivyotumia.

Njia ya kitanzi
Ni kifaa kidogo chenye shaba na plastiki ambacho huwekwa kwenye mji wa mimba. Hichi hukuzuia usipate mimba mpaka miaka kumi na mbili (12), unaweza kukitoa wakati wowote utakapoamua au kuhitajia kupata mtoto.

• Njia ya kudumu:

Hizi ni njia huwezi kuzirudia na ukitumia huwezi kupata mtoto tena. Na hutumiwa na watu ambao hawataki kupata mtoto tena. Nazo ni: –

Kufunga kizazi kwa mwanaume
Njia hii inahusisha upasuaji mdogo ambapo mirija ya uzazi ya mwanaume ukatwa au kufungwa hivyo kuzuia yai kusafiri na kukutana na shahawa. Mwanaume anaendelea kuwa na hamu ya kujamiiana na kutoa mbegu lakini mbegu zake hazitaweza kutunga mimba

Kufunga kizazi kwa mwanamke
Njia hii inahusisha upasuaji mdogo inafanyika kwa kuziba au kukata mirija ya kizazi kuzuia yai kukutana na mbegu. Mwanaumke ataendelea kuwa na hamu ya kujamiiana na kuona siku zake za hedhi.

Utafahamu vipi kuwa njia gani ya uzazi wa mpango ni sahihi kwako?

Inategemea na mtu mwenyewe au wenza kuamua njia gani ni sahihi kwao. Tembelea kituo cha afya kilicho karibu nawe uonane na wahudumu wa afya wataweza kukufahamisha njia sahihi kwako.

Imepitiwa: July 2017